ناباروری با علت نامشخص چیست؟ | طب سوزنی و افزایش شانس باروری

ناباروری با علت نامشخص یا Unexplained Infertility زمانی مطرح می‌شود که بارداری با وجود رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری اتفاق نمی‌افتد، اما ارزیابی‌های استاندارد باروری علت مشخصی را در زن یا مرد نشان نمی‌دهند. بنابراین «نامشخص بودن علت» به این معنی نیست که قطعاً هیچ اختلالی وجود ندارد؛ بلکه یعنی بررسی‌های فعلی نتوانسته‌اند عامل مشخصی را شناسایی کنند.

سازمان جهانی بهداشت ناباروری را عدم دستیابی به بارداری پس از ۱۲ ماه یا بیشتر رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری تعریف می‌کند. این سازمان تخمین می‌زند حدود یک نفر از هر شش نفر در سنین باروری، در مقطعی از زندگی با ناباروری مواجه می‌شود.

راهنمای انجمن اروپایی تولیدمثل و جنین‌شناسی انسان (ESHRE) نیز اشاره می‌کند که حدود ۳۰ درصد زوج‌های نابارور ممکن است در گروه ناباروری با علت نامشخص قرار بگیرند؛ البته این درصد به نوع و گستردگی بررسی‌های تشخیصی انجام‌شده بستگی دارد.

ناباروری با علت نامشخص یعنی چه؟

ناباروری با علت نامشخص یک تشخیص بر اساس رد سایر علل شناخته‌شده ناباروری است.

پیش از مطرح شدن این تشخیص، معمولاً باید وضعیت تخمک‌گذاری، دستگاه تناسلی زن، باز بودن لوله‌های فالوپ و وضعیت اسپرم مرد بررسی شود. ارزیابی زن و مرد نیز بهتر است به‌صورت هم‌زمان انجام شود.

به زبان ساده ممکن است:

• تخمک‌گذاری ظاهراً طبیعی باشد؛
• ساختمان رحم مشکل مشخصی نداشته باشد؛
• حداقل یک مسیر لوله‌ای مناسب برای لقاح وجود داشته باشد؛
• آزمایش استاندارد مایع منی در محدوده قابل قبول قرار بگیرد؛

اما با وجود این شرایط، بارداری اتفاق نیفتد.

آیا علت نامشخص یعنی زن و مرد کاملاً سالم هستند؟

خیر. این عبارت فقط نشان می‌دهد علتی که بتوان آن را با ارزیابی استاندارد باروری اثبات کرد پیدا نشده است.

فرایند باروری بسیار پیچیده‌تر از تخمک‌گذاری و تعداد اسپرم است. آزاد شدن تخمک، رسیدن اسپرم به تخمک، لقاح، تقسیم سلولی جنین، حرکت جنین به رحم و لانه‌گزینی همگی باید به شکل هماهنگ انجام شوند.

ممکن است اختلالات ظریفی در یکی از این مراحل وجود داشته باشند که آزمایش‌های روتین قادر به شناسایی دقیق آنها نباشند. به همین دلیل ESHRE تأکید می‌کند که تعریف ناباروری با علت نامشخص تا حدی به روش‌های تشخیصی در دسترس وابسته است.

این موضوع با این ادعا که هر مورد ناباروری نامشخص حتماً ناشی از «مشکل ایمنی»، «کیفیت تخمک»، «استرس» یا عامل پنهان دیگری است تفاوت دارد؛ بدون شواهد کافی نمی‌توان یکی از این موارد را علت قطعی دانست.

ناباروری با علت نامشخص چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بررسی باید بر اساس شرایط هر زوج توسط متخصص انجام شود، اما ارزیابی پایه معمولاً سه محور مهم دارد.

 بررسی تخمک‌گذاری

در زنانی که چرخه‌های قاعدگی منظم ۲۱ تا ۳۵ روزه دارند، معمولاً نیازی نیست برای اثبات تخمک‌گذاری به‌صورت روتین آزمایش‌های متعدد انجام شود، مگر اینکه شواهد بالینی دیگری وجود داشته باشد.

 بررسی رحم و لوله‌های فالوپ

برای بررسی باز بودن لوله‌ها می‌توان از روش‌هایی مانند HSG یا هیستروسالپنگوگرافی و در برخی شرایط HyCoSy استفاده کرد.

ESHRE هر دو روش HSG و HyCoSy را برای ارزیابی باز بودن لوله‌ها معتبر می‌داند. سونوگرافی نیز برای بررسی ساختار رحم اهمیت دارد.

آزمایش اسپرم

بررسی مرد باید هم‌زمان با زن آغاز شود و حداقل یک آزمایش مایع منی معمولاً بخشی از ارزیابی اولیه است.

در مقابل، آزمایش‌هایی مانند DNA fragmentation اسپرم، آزمایش‌های ایمونولوژیک، ترومبوفیلی، لاپاراسکوپی تشخیصی یا بیوپسی اندومتر برای همه افراد مبتلا به ناباروری به‌صورت روتین توصیه نمی‌شوند و تنها ممکن است در شرایط بالینی خاص کاربرد داشته باشند.

درمان ناباروری با علت نامشخص چگونه انتخاب می‌شود؟

یک نسخه واحد برای همه زوج‌ها وجود ندارد.

سن زن، مدت ناباروری، سابقه بارداری، ذخیره تخمدان، شرایط اسپرم، تعداد درمان‌های قبلی و ترجیحات زوج می‌توانند در انتخاب روش درمان تأثیرگذار باشند.

انتظار و اقدام طبیعی

در بعضی زوج‌های جوان‌تر که مدت ناباروری کوتاه‌تر و پیش‌آگهی مناسب‌تری دارند، ممکن است پزشک یک دوره اقدام طبیعی و پیگیری را پیشنهاد کند.

اما افزایش سن، به‌خصوص افزایش سن زن، اهمیت زیادی در تصمیم‌گیری دارد؛ زیرا سن یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با احتمال باروری است.

تحریک تخمدان همراه با IUI

یکی از روش‌های رایج برای ناباروری با علت نامشخص، تحریک کنترل‌شده تخمدان با داروهای خوراکی و انجام تلقیح داخل رحمی اسپرم یا IUI است.

راهنمای ASRM برای بسیاری از زوج‌های مبتلا به ناباروری با علت نامشخص، معمولاً حدود ۳ تا ۴ سیکل تحریک تخمدان همراه IUI با داروهای خوراکی را به‌عنوان مسیر اولیه مطرح می‌کند.

این درمان باید تحت نظر پزشک انجام شود؛ زیرا تحریک تخمدان می‌تواند احتمال بارداری چندقلویی را نیز افزایش دهد.

IVF

در صورتی که درمان‌های اولیه موفق نباشند یا شرایطی مانند سن بالاتر باعث شود زمان اهمیت بیشتری پیدا کند، لقاح آزمایشگاهی یا IVF می‌تواند مطرح شود.

ASRM پس از عدم موفقیت چند سیکل تحریک تخمدان همراه IUI، حرکت به سمت IVF را به ادامه درمان با دوزهای بالاتر گنادوتروپین همراه IUI ترجیح می‌دهد. همچنین در زنان ۳۸ ساله و بالاتر، در برخی شرایط حرکت سریع‌تر به سمت IVF می‌تواند منطقی باشد.

آیا طب سوزنی شانس باروری را افزایش می‌دهد؟

در حال حاضر نمی‌توان بر اساس شواهد علمی معتبر گفت طب سوزنی به‌طور قطعی احتمال بارداری یا تولد زنده را در افراد مبتلا به ناباروری با علت نامشخص افزایش می‌دهد.

این موضوع به معنی اثبات بی‌اثر بودن تمام روش‌ها و پروتکل‌های طب سوزنی نیست؛ بلکه کیفیت و نتایج مطالعات فعلی برای یک نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست.

راهنمای ESHRE درباره ناباروری با علت نامشخص، شواهد مرتبط با طب سوزنی را «بسیار محدود و کم‌کیفیت» ارزیابی کرده و استفاده از طب سوزنی برای این هدف را به‌صورت مشروط «احتمالاً توصیه نمی‌کند». یکی از دلایل این تصمیم، نبود پروتکل استاندارد درباره نقاط طب سوزنی، زمان انجام و تعداد جلسات است.

مطالعات درباره طب سوزنی و IVF چه می‌گویند؟

یک کارآزمایی تصادفی بزرگ منتشرشده در JAMA، ۸۲۴ زن را که تحت IVF قرار داشتند بررسی کرد. نرخ تولد زنده در گروه طب سوزنی ۱۸٫۳ درصد و در گروه طب سوزنی ساختگی ۱۷٫۸ درصد بود؛ اختلاف از نظر آماری معنی‌دار نبود.

NCCIH نیز بر اساس یک مرور شامل شش مطالعه و ۲۵۰۷ شرکت‌کننده گزارش می‌کند که بین طب سوزنی واقعی و طب سوزنی ساختگی در نرخ بارداری یا تولد زنده طی IVF تفاوت مشخصی مشاهده نشده است.

در یک متاآنالیز متمرکز بر مطالعات کنترل‌شده با طب سوزنی ساختگی نیز تفاوت معنی‌داری در تولد زنده مشاهده نشد.

پس چرا برخی تحقیقات نتیجه مثبت گزارش کرده‌اند؟

نتایج پژوهش‌ها کاملاً یکسان نیست.

برخی متاآنالیزهای جدیدتر با ترکیب تعداد زیادی مطالعه، افزایش آماری در بعضی شاخص‌های بارداری یا تولد زنده را گزارش کرده‌اند. با این حال، نویسندگان بسیاری از این پژوهش‌ها به ناهمگونی پروتکل‌ها، کیفیت متفاوت کارآزمایی‌ها و پایین بودن سطح قطعیت شواهد اشاره کرده‌اند.

یکی از دلایل اختلاف نتایج این است که «طب سوزنی» در پژوهش‌ها یک مداخله کاملاً یکسان نیست؛ نقاط مورد استفاده، زمان درمان، تعداد جلسات، نوع تحریک و حتی گروه کنترل بین مطالعات تفاوت دارد.

بنابراین از نظر علمی بهتر است گفته شود:

طب سوزنی چه جایگاهی در درمان ناباروری دارد؟

در صورت انتخاب طب سوزنی، بهتر است آن را یک روش مکمل در کنار ارزیابی و درمان استاندارد ناباروری در نظر گرفت، نه جایگزینی برای بررسی پزشکی، IUI، IVF یا سایر درمان‌هایی که متخصص توصیه می‌کند.

به‌خصوص در سنین بالاتر، به تعویق انداختن ارزیابی یا درمان پزشکی برای امتحان کردن درمان‌های مکمل می‌تواند باعث از دست رفتن زمان ارزشمند شود.

NCCIH نیز توصیه می‌کند از طب سوزنی یا سایر روش‌های مکمل برای به تأخیر انداختن مراجعه به پزشک استفاده نشود.

آیا طب سوزنی عوارض دارد؟

وقتی طب سوزنی به‌درستی و با وسایل استریل انجام شود، عوارض جدی گزارش‌شده نسبتاً کم هستند؛ بااین‌حال انجام نادرست آن می‌تواند با عفونت و به‌ندرت آسیب‌های جدی‌تر همراه باشد.

استفاده از سوزن‌های استریل و یک‌بارمصرف و مراجعه به فرد دارای صلاحیت حرفه‌ای اهمیت زیادی دارد.

در افرادی که داروهای باروری مصرف می‌کنند، تحت درمان IVF هستند، بیماری زمینه‌ای دارند یا احتمال بارداری وجود دارد، بهتر است پزشک معالج نیز از انجام طب سوزنی اطلاع داشته باشد.

چه زمانی باید برای ناباروری بررسی پزشکی انجام شود؟

طبق توصیه ASRM:

ناباروری با علت نامشخص به چه معناست؟

ناباروری با علت نامشخص به معنای «نبودن مشکل» نیست؛ بلکه یعنی پس از بررسی استاندارد زن و مرد، علت مشخصی برای عدم بارداری پیدا نشده است.

درمان باید با توجه به سن، مدت ناباروری و شرایط هر زوج انتخاب شود و ممکن است از انتظار و اقدام طبیعی تا تحریک تخمدان همراه IUI و IVF متغیر باشد.

در مورد طب سوزنی، مطالعات مختلف نتایج یکسانی ارائه نکرده‌اند. برخی پژوهش‌ها نتایج امیدوارکننده‌ای گزارش کرده‌اند، اما کارآزمایی‌های کنترل‌شده و راهنمای ESHRE هنوز شواهد کافی برای اثبات افزایش قطعی بارداری یا تولد زنده در ناباروری با علت نامشخص پیدا نکرده‌اند. بنابراین طب سوزنی، در صورت استفاده، بهتر است به‌عنوان درمان مکمل و نه جایگزین درمان استاندارد ناباروری در نظر گرفته شود.

برای انتهای همین مقاله، این سوالات متداول هم از نظر جست‌وجوی کاربر مناسب‌اند و هم پاسخ‌ها طوری نوشته شده‌اند که مستقیم جواب بدهند:

چرا مؤسسه مامایی رسا؟

اگر در حوزه مامایی و سلامت باروری فعالیت می‌کنید و می‌خواهید دانش خود را در زمینه ناباروری و رویکردهای مکمل گسترش دهید، موسسه مامایی رسا مجموعه‌ای از آموزش‌های تخصصی را برای ماماها و فعالان این حوزه ارائه می‌دهد. هدف این آموزش‌ها، آشنایی ساختارمندتر با موضوعات کاربردی حوزه سلامت زنان، باروری و ناباروری و توسعه مهارت‌های حرفه‌ای است.

برای ماماهایی که به‌طور مشخص به یادگیری رویکردهای طب چینی در مدیریت ناباروری علاقه‌مند هستند، دوره مدیریت ناباروری ATCM می‌تواند مسیر آموزشی مرتبط‌تری باشد. در این دوره، موضوع ناباروری از دیدگاه ATCM بررسی می‌شود و مخاطب با رویکردهای مرتبط با مدیریت کیس‌های ناباروری آشنا می‌شود.

سوالات متداول درباره ناباروری با علت نامشخص

ناباروری با علت نامشخص یعنی چه؟

ناباروری با علت نامشخص زمانی مطرح می‌شود که زوج پس از بررسی‌های استاندارد ناباروری، علت مشخصی برای باردار نشدن نداشته باشند. این تشخیص معمولاً بعد از ارزیابی تخمک‌گذاری، لوله‌های فالوپ، رحم و آزمایش مایع منی مطرح می‌شود.

آیا ناباروری با علت نامشخص قابل درمان است؟

بله. پیدا نشدن علت مشخص به معنی نبود درمان نیست. بسته به سن، مدت ناباروری و شرایط زوج، ممکن است ادامه اقدام طبیعی، تحریک تخمدان همراه با IUI یا IVF پیشنهاد شود.

برای ناباروری با علت نامشخص IUI بهتر است یا IVF؟

برای بسیاری از زوج‌ها، ASRM ابتدا معمولاً ۳ تا ۴ سیکل تحریک تخمدان با داروهای خوراکی همراه IUI را پیشنهاد می‌کند و در صورت عدم موفقیت، IVF می‌تواند مرحله بعدی درمان باشد. البته سن و شرایط هر فرد در انتخاب مسیر درمان نقش مهمی دارد.

آیا ممکن است همه آزمایش‌ها طبیعی باشند ولی بارداری اتفاق نیفتد؟

بله. طبیعی بودن آزمایش‌های اولیه فقط نشان می‌دهد که علت شناخته‌شده‌ای در بررسی‌های استاندارد پیدا نشده است. برخی اختلالات ظریف مربوط به لقاح، رشد جنین یا لانه‌گزینی ممکن است با آزمایش‌های معمول قابل شناسایی نباشند.

آیا طب سوزنی برای ناباروری با علت نامشخص مؤثر است؟

در حال حاضر شواهد علمی برای اثبات افزایش قطعی شانس بارداری یا تولد زنده با طب سوزنی کافی نیست. ESHRE نیز به محدود بودن و کیفیت پایین بخشی از شواهد در این زمینه اشاره کرده است؛ بنابراین طب سوزنی، در صورت استفاده، بهتر است به‌عنوان یک روش مکمل و نه جایگزین درمان پزشکی در نظر گرفته شود.

آیا در ناباروری با علت نامشخص حتماً باید IVF انجام شود؟

خیر. IVF همیشه اولین انتخاب نیست. در بسیاری از افراد، به‌خصوص زنان زیر ۳۸ سال، ابتدا روش‌هایی مانند تحریک تخمدان همراه IUI بررسی می‌شود و در صورت عدم موفقیت یا وجود شرایط خاص، IVF مطرح خواهد شد.

آیا افزایش سن روی درمان ناباروری با علت نامشخص تأثیر دارد؟

بله. سن زن یکی از عوامل مهم در انتخاب مسیر درمان و میزان تعجیل برای شروع درمان است. در سنین بالاتر ممکن است پزشک به‌جای طی کردن مراحل طولانی‌تر، زودتر روش‌هایی مانند IVF را بررسی کند.

آیا ناباروری با علت نامشخص به معنی ناباروری دائمی است؟

خیر. این اصطلاح فقط نشان می‌دهد که در بررسی‌های انجام‌شده علت مشخصی پیدا نشده است و به معنی غیرممکن بودن بارداری نیست. انتخاب درمان مناسب باید بر اساس شرایط فردی زوج و نظر متخصص ناباروری انجام شود.