ورود / عضویت
ارتباط اندومتریوز و ناباروری | تشخیص زودهنگام اندومتریوز چگونه ممکن
فهرست مطالب
اندومتریوز یکی از بیماریهای شایع زنان در سنین باروری است که میتواند باعث دردهای شدید قاعدگی، درد لگنی، درد هنگام رابطه جنسی و در برخی افراد، کاهش قدرت باروری شود. بااینحال، ابتلا به اندومتریوز به معنای ناباروری قطعی نیست و بسیاری از زنان مبتلا به این بیماری میتوانند بهصورت طبیعی یا با کمک روشهای درمان ناباروری باردار شوند.
ارتباط اندومتریوز و ناباروری پیچیده است و به عواملی مانند شدت بیماری، محل ضایعات، سن فرد، ذخیره تخمدان، بازبودن لولههای رحمی و وجود سایر مشکلات باروری بستگی دارد. تشخیص زودهنگام اندومتریوز میتواند به کنترل علائم، انتخاب درمان مناسب و جلوگیری از تصمیمهای درمانی دیرهنگام یا غیرضروری کمک کند.
اندومتریوز چیست؟
اندومتریوز بیماری مزمنی است که در آن بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم، در خارج از رحم رشد میکند. این بافتها معمولاً در ناحیه لگن، اطراف تخمدانها، لولههای رحمی، دیواره لگن، روده یا مثانه دیده میشوند.
ضایعات اندومتریوز میتوانند باعث التهاب، چسبندگی، فیبروز و تشکیل کیستهای تخمدانی شوند. کیستهایی که در اثر اندومتریوز در تخمدان ایجاد میشوند، اندومتریوما یا کیست شکلاتی نام دارند.
شدت علائم اندومتریوز همیشه با وسعت بیماری ارتباط مستقیم ندارد. ممکن است فردی با ضایعات محدود، درد شدیدی داشته باشد و فرد دیگری با اندومتریوز پیشرفته، علائم خفیفی را تجربه کند. به همین دلیل، نمیتوان تنها براساس میزان درد، شدت بیماری یا تأثیر آن بر باروری را مشخص کرد.
ارتباط اندومتریوز و ناباروری چیست؟
اندومتریوز از چند مسیر مختلف میتواند بر قدرت باروری اثر بگذارد. در برخی افراد، تغییرات ایجادشده در ساختار لگن عامل اصلی ناباروری است و در برخی دیگر، التهاب و اختلال در عملکرد تخمدانها نقش بیشتری دارد.
ایجاد چسبندگی در لگن
اندومتریوز میتواند باعث ایجاد التهاب و چسبندگی میان تخمدانها، لولههای رحمی، رحم و بافتهای اطراف شود. این چسبندگیها ممکن است حرکت طبیعی تخمدان و لوله رحمی را مختل کنند.
در حالت طبیعی، پس از تخمکگذاری، لوله رحمی باید تخمک را دریافت کند. اگر تخمدان یا لوله رحمی بهدلیل چسبندگی در موقعیت مناسبی قرار نداشته باشد، احتمال رسیدن تخمک به لوله کاهش پیدا میکند.
چسبندگی شدید همچنین ممکن است حرکت اسپرم، لقاح تخمک یا انتقال جنین اولیه به داخل رحم را دشوار کند.
ایجاد التهاب مزمن
اندومتریوز یک بیماری التهابی است. وجود ضایعات اندومتریوز در لگن میتواند باعث افزایش مواد التهابی و ایجاد تغییر در محیط اطراف تخمدانها و لولههای رحمی شود.
این التهاب ممکن است بر کیفیت تخمک، عملکرد اسپرم، لقاح و رشد اولیه جنین اثر منفی بگذارد. به همین دلیل، حتی در برخی افراد مبتلا به اندومتریوز خفیف که چسبندگی یا انسداد واضحی ندارند، احتمال بارداری ممکن است کاهش پیدا کند.
تأثیر اندومتریوز بر تخمدان
در صورتی که اندومتریوز تخمدانها را درگیر کند، ممکن است کیست اندومتریوما ایجاد شود. وجود این کیستها میتواند بر عملکرد طبیعی تخمدان و ذخیره تخمدانی اثر بگذارد.
ذخیره تخمدان به تعداد تقریبی تخمکهای باقیمانده در تخمدانها اشاره دارد. اندومتریوما ممکن است از طریق ایجاد التهاب و آسیب به بافت تخمدان، باعث کاهش ذخیره تخمدانی شود.
از طرف دیگر، جراحی اندومتریوما نیز در برخی شرایط میتواند مقداری از بافت سالم تخمدان را تحتتأثیر قرار دهد. به همین دلیل، تصمیمگیری درباره جراحی باید براساس سن فرد، اندازه کیست، شدت علائم، ذخیره تخمدان و برنامه بارداری انجام شود.
اختلال در لقاح و لانهگزینی
در برخی مبتلایان به اندومتریوز، تغییرات هورمونی، ایمنی و التهابی ممکن است بر لقاح تخمک یا لانهگزینی جنین اثر بگذارد.
لانهگزینی زمانی اتفاق میافتد که جنین اولیه به دیواره داخلی رحم متصل میشود. برخی مطالعات نشان دادهاند که اندومتریوز ممکن است پذیرش آندومتر را تغییر دهد، اما مکانیسم دقیق این ارتباط هنوز بهطور کامل مشخص نشده است.
آیا همه زنان مبتلا به اندومتریوز نابارور میشوند؟
خیر. ابتلا به اندومتریوز به معنای ناباروری قطعی نیست. بسیاری از زنان مبتلا به این بیماری بدون نیاز به درمانهای کمکباروری، بهصورت طبیعی باردار میشوند.
احتمال بارداری در افراد مبتلا به اندومتریوز به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- سن فرد
- شدت و محل ضایعات اندومتریوز
- وضعیت لولههای رحمی
- ذخیره تخمدان
- وجود یا عدم وجود اندومتریوما
- مدت تلاش برای بارداری
- وضعیت تخمکگذاری
- کیفیت اسپرم همسر
- سابقه جراحی لگنی یا تخمدان
بررسی ناباروری باید بهصورت زوجی انجام شود. وجود اندومتریوز در زن نباید باعث شود سایر عوامل ناباروری، از جمله مشکلات مربوط به اسپرم، اختلال تخمکگذاری یا مشکلات لولههای رحمی نادیده گرفته شوند.
علائم اندومتریوز چیست؟
شناخت علائم اندومتریوز یکی از مهمترین مراحل تشخیص زودهنگام این بیماری است. برخی افراد سالها دردهای خود را طبیعی تصور میکنند و به همین دلیل، تشخیص بیماری با تأخیر انجام میشود.
درد شدید قاعدگی
یکی از شایعترین علائم اندومتریوز، درد شدید هنگام قاعدگی است. درد قاعدگی زمانی نیازمند بررسی بیشتر است که:
- فعالیت روزانه را مختل کند.
- باعث غیبت از مدرسه، دانشگاه یا محل کار شود.
- با مسکنهای معمول کنترل نشود.
- در طول زمان شدیدتر شود.
- با تهوع، استفراغ یا ضعف شدید همراه باشد.
قاعدگی نباید بهطور طبیعی باعث ناتوانی کامل فرد در انجام فعالیتهای روزمره شود.
درد مزمن لگنی
درد مداوم یا تکرارشونده در قسمت پایین شکم و لگن میتواند یکی از علائم اندومتریوز باشد. این درد ممکن است فقط هنگام قاعدگی ایجاد شود یا در زمانهای دیگر چرخه قاعدگی نیز ادامه داشته باشد.
درد هنگام رابطه جنسی
درد عمیق هنگام رابطه جنسی یا پس از آن میتواند با اندومتریوز مرتبط باشد، بهخصوص اگر همراه با درد شدید قاعدگی یا درد مزمن لگنی باشد.
درد هنگام دفع مدفوع
اگر ضایعات اندومتریوز در نزدیکی روده قرار داشته باشند، فرد ممکن است هنگام دفع مدفوع احساس درد کند. این درد معمولاً در زمان قاعدگی شدیدتر میشود.
یبوست، اسهال، نفخ شدید یا مشاهده خون در مدفوع همزمان با دوره قاعدگی نیز باید بررسی شود.
علائم ادراری دورهای
درد هنگام ادرار، تکرر ادرار یا مشاهده خون در ادرار که همزمان با قاعدگی اتفاق میافتد، ممکن است نشانه درگیری مثانه یا دستگاه ادراری باشد.
خونریزی شدید یا نامنظم
برخی افراد مبتلا به اندومتریوز، خونریزی شدید قاعدگی، لکهبینی یا طولانیشدن دوره قاعدگی را تجربه میکنند. البته این علائم میتوانند دلایل دیگری نیز داشته باشند و بهتنهایی برای تشخیص اندومتریوز کافی نیستند.
تأخیر در بارداری
گاهی اندومتریوز در جریان بررسیهای ناباروری تشخیص داده میشود. ممکن است فرد علائم درد شدیدی نداشته باشد، اما پس از مدتی تلاش ناموفق برای بارداری، وجود اندومتریوز مشخص شود.
تشخیص زودهنگام اندومتریوز چگونه ممکن است؟
در حال حاضر آزمایش سادهای برای غربالگری عمومی و تشخیص قطعی اندومتریوز وجود ندارد. تشخیص زودهنگام معمولاً با توجه به علائم، گرفتن شرح حال دقیق، معاینه و انجام تصویربرداری تخصصی امکانپذیر میشود.
ثبت دقیق علائم
ثبت زمان، شدت و نوع علائم میتواند به پزشک در تشخیص کمک کند. فرد میتواند اطلاعات زیر را در یک تقویم یا دفترچه ثبت کند:
- زمان شروع درد
- ارتباط درد با قاعدگی
- شدت درد از صفر تا ده
- تعداد مسکنهای مصرفشده
- درد هنگام رابطه جنسی
- درد هنگام دفع مدفوع یا ادرار
- میزان خونریزی قاعدگی
- غیبت از کار یا تحصیل
- تأثیر علائم بر فعالیتهای روزانه
ثبت این اطلاعات باعث میشود الگوی علائم مشخصتر شود و احتمال عادیانگاری دردهای غیرطبیعی کاهش پیدا کند.
گرفتن شرح حال پزشکی
پزشک یا ماما معمولاً درباره سن شروع قاعدگی، زمان آغاز دردها، شدت علائم، سابقه خانوادگی اندومتریوز و برنامه فرد برای بارداری سؤال میکند.
اطلاعاتی مانند سابقه جراحی لگن، کیست تخمدان، درمان ناباروری و مصرف داروهای هورمونی نیز در تشخیص اهمیت دارند.
وجود اندومتریوز در مادر یا خواهر میتواند احتمال ابتلا را افزایش دهد. به همین دلیل، سابقه خانوادگی باید هنگام مراجعه بیان شود.
معاینه شکم و لگن
در معاینه ممکن است حساسیت لگنی، توده، کاهش حرکت رحم یا تخمدانها و وجود نقاط دردناک مشخص شود.
بااینحال، طبیعیبودن معاینه به معنای رد اندومتریوز نیست. بسیاری از ضایعات اندومتریوز، بهخصوص در مراحل اولیه یا انواع سطحی، ممکن است در معاینه قابل تشخیص نباشند.
سونوگرافی واژینال
سونوگرافی واژینال یکی از مهمترین ابزارهای تصویربرداری در بررسی اندومتریوز است. این روش میتواند کیستهای اندومتریوما، برخی چسبندگیها و انواع اندومتریوز عمقی را شناسایی کند.
در سونوگرافی تخصصی اندومتریوز، علاوه بر رحم و تخمدانها، حرکت اندامهای لگنی، احتمال وجود چسبندگی و نواحی احتمالی درگیری روده، مثانه و بافتهای اطراف نیز بررسی میشوند.
تجربه پزشک یا فرد انجامدهنده سونوگرافی اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک سونوگرافی معمولی، برخی نشانههای اندومتریوز عمقی را نشان ندهد.
طبیعیبودن نتیجه سونوگرافی نیز اندومتریوز را بهطور کامل رد نمیکند. ضایعات سطحی معمولاً در سونوگرافی قابل مشاهده نیستند. اگر علائم فرد همچنان قوی و مشکوک باشند، بررسیهای بیشتر باید انجام شود.
MRI لگن
MRI معمولاً برای بررسی دقیقتر اندومتریوز عمقی یا مشخصکردن وسعت درگیری بیماری استفاده میشود.
این روش میتواند در برنامهریزی جراحی، بررسی درگیری روده، مثانه یا حالب و ارزیابی ضایعات پیچیده کمککننده باشد.
MRI برای همه افراد مشکوک به اندومتریوز ضروری نیست و پزشک براساس علائم، معاینه و نتیجه سونوگرافی درباره انجام آن تصمیم میگیرد.
لاپاراسکوپی
لاپاراسکوپی یک روش جراحی کمتهاجمی است که در آن پزشک از طریق برشهای کوچک روی شکم، اندامهای داخل لگن را مشاهده میکند.
در این روش امکان مشاهده مستقیم ضایعات، نمونهبرداری و درمان برخی از آنها وجود دارد. در گذشته، لاپاراسکوپی تنها روش قطعی تشخیص اندومتریوز در نظر گرفته میشد؛ اما امروزه در بسیاری از بیماران میتوان براساس علائم، معاینه و تصویربرداری، تشخیص بالینی یا احتمالی مطرح کرد.
لاپاراسکوپی ممکن است در شرایط زیر پیشنهاد شود:
- تداوم علائم شدید باوجود درمان
- طبیعیبودن تصویربرداری همراه با شک بالینی زیاد
- نامشخصبودن تشخیص
- وجود اندومتریوما یا ضایعات پیچیده
- نیاز احتمالی به درمان جراحی
- درگیری احتمالی روده یا دستگاه ادراری
- وجود ناباروری همراه با اندومتریوز مشکوک
انجام لاپاراسکوپی برای همه افراد مبتلا یا مشکوک به اندومتریوز ضروری نیست و تصمیم باید براساس شرایط فردی گرفته شود.
آیا آزمایش خون برای تشخیص اندومتریوز وجود دارد؟
در حال حاضر هیچ آزمایش خون معمولی و مستقلی وجود ندارد که بتواند اندومتریوز را بهطور قطعی تشخیص دهد یا رد کند.
آزمایش CA125 ممکن است در برخی افراد مبتلا به اندومتریوز افزایش پیدا کند، اما این آزمایش اختصاصی نیست و در بیماریها و شرایط مختلف دیگری نیز ممکن است بالا برود. بنابراین از CA125 نباید بهعنوان آزمایش قطعی تشخیص اندومتریوز استفاده کرد.
پژوهشهایی درباره استفاده از نشانگرهای موجود در خون، بزاق یا خون قاعدگی در حال انجام است، اما بسیاری از این آزمایشها هنوز بهعنوان روش استاندارد تشخیص اندومتریوز در دسترس نیستند.
آیا آزمایش AMH اندومتریوز را مشخص میکند؟
خیر. آزمایش AMH برای تشخیص اندومتریوز طراحی نشده است.
AMH یکی از شاخصهایی است که برای تخمین ذخیره تخمدانی و پیشبینی پاسخ تخمدان به داروهای تحریک تخمکگذاری استفاده میشود. پایینبودن AMH بهتنهایی به معنای ناباروری قطعی نیست و بالا یا طبیعیبودن آن نیز بارداری طبیعی را تضمین نمیکند.
در افراد مبتلا به اندومتریوما یا کسانی که سابقه جراحی تخمدان دارند، پزشک ممکن است برای بررسی ذخیره تخمدانی، آزمایش AMH را درخواست کند.
چه زمانی باید برای بررسی ناباروری مراجعه کرد؟
بهطور معمول، اگر زن زیر ۳۵ سال پس از ۱۲ ماه رابطه منظم و بدون استفاده از روشهای پیشگیری باردار نشود، بررسی ناباروری توصیه میشود.
در سنین بالاتر یا در صورت وجود مشکلات شناختهشده باروری، ممکن است ارزیابی زودتر لازم باشد.
در صورت وجود اندومتریوز شناختهشده یا مشکوک، لازم نیست همیشه تا پایان یک سال صبر کرد. مراجعه زودتر در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:
- سن بالاتر و تصمیم به بارداری
- درد شدید و مداوم قاعدگی
- وجود اندومتریوما
- سابقه جراحی تخمدان
- کاهش ذخیره تخمدانی
- سابقه چسبندگی یا جراحی لگن
- درد هنگام رابطه جنسی همراه با تأخیر بارداری
- علائم درگیری روده یا دستگاه ادراری
- سابقه ناباروری یا سقط مکرر
ارزیابی ناباروری باید شامل بررسی زن و مرد باشد. آزمایش اسپرم، بررسی تخمکگذاری، ارزیابی ذخیره تخمدان و بررسی وضعیت لولههای رحمی ممکن است براساس شرایط زوج انجام شوند.
آیا درمان اندومتریوز باعث بهبود باروری میشود؟
تأثیر درمان بر باروری در همه افراد یکسان نیست. نوع درمان به سن، شدت بیماری، میزان درد، ذخیره تخمدان، محل ضایعات و مدت ناباروری بستگی دارد.
روشهای درمان ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- پیگیری و اقدام طبیعی برای بارداری
- درمان جراحی انتخابی
- تحریک تخمکگذاری
- تلقیح داخل رحمی یا IUI
- لقاح آزمایشگاهی یا IVF
درمان دارویی و باروری
داروهای هورمونی میتوانند درد اندومتریوز را کاهش دهند و فعالیت بیماری را کنترل کنند. بااینحال، بسیاری از این داروها تخمکگذاری را بهطور موقت متوقف میکنند و در زمان مصرف، امکان بارداری طبیعی وجود ندارد.
بنابراین درمان هورمونی بهتنهایی برای افزایش احتمال بارداری طبیعی در فردی که در حال تلاش برای بارداری است، استفاده نمیشود.
جراحی و باروری
جراحی در برخی افراد میتواند با برداشتن ضایعات، آزادکردن چسبندگیها و اصلاح وضعیت اندامهای لگنی، احتمال بارداری طبیعی را افزایش دهد.
بااینحال، جراحی اندومتریوما میتواند با کاهش ذخیره تخمدانی همراه باشد. به همین دلیل، انجام جراحی پیش از IVF یا سایر روشهای کمکباروری برای همه افراد ضروری نیست.
تصمیم درباره جراحی باید پس از بررسی دقیق مزایا و معایب و با توجه به شرایط فرد انجام شود.
روشهای کمکباروری
در برخی افراد مبتلا به اندومتریوز، روشهایی مانند IUI یا IVF پیشنهاد میشوند.
انتخاب روش مناسب به سن، ذخیره تخمدان، وضعیت لولههای رحمی، کیفیت اسپرم، مدت ناباروری و شدت بیماری بستگی دارد.
در مواردی که لولههای رحمی بهشدت آسیب دیدهاند، ذخیره تخمدان پایین است، سن فرد بالاتر است یا سایر روشها نتیجه ندادهاند، IVF ممکن است گزینه مناسبتری باشد.
تشخیص زودهنگام چگونه به حفظ باروری کمک میکند؟
تشخیص زودهنگام تضمین نمیکند که فرد دچار مشکل باروری نخواهد شد، اما میتواند در تصمیمگیری بهتر نقش مهمی داشته باشد.
مزایای تشخیص زودهنگام عبارتاند از:
- جلوگیری از عادیانگاری دردهای شدید
- شروع بهموقع درمان علائم
- بررسی وضعیت تخمدانها و اندومتریوما
- ارزیابی ذخیره تخمدانی در افراد پرخطر
- جلوگیری از جراحیهای عجولانه یا تکراری
- مشخصکردن زمان مناسب اقدام برای بارداری
- ارجاع بهموقع به متخصص ناباروری
- بررسی امکان حفظ باروری در شرایط خاص
افرادی که اندومتریوما، سابقه جراحی تخمدان یا برنامه بارداری در سالهای آینده دارند، بهتر است درباره تأثیر بیماری و درمانهای احتمالی بر ذخیره تخمدان با پزشک مشورت کنند.
آیا میتوان از ابتلا به اندومتریوز جلوگیری کرد؟
در حال حاضر روش قطعی و شناختهشدهای برای پیشگیری کامل از اندومتریوز وجود ندارد. علت دقیق ایجاد این بیماری نیز هنوز بهطور کامل مشخص نشده است.
بااینحال، توجه به علائم و مراجعه زودهنگام میتواند از سالها تحمل درد بدون تشخیص جلوگیری کند. تشخیص سریعتر همچنین به فرد کمک میکند درباره کنترل درد، برنامه بارداری و انتخاب روش درمان تصمیم آگاهانهتری بگیرد.
چه زمانی باید سریعتر به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت وجود هرکدام از علائم زیر، مراجعه به پزشک یا متخصص زنان توصیه میشود:
- درد قاعدگی ناتوانکننده
- افزایش تدریجی شدت دردها
- درد مزمن لگنی
- درد شدید هنگام رابطه جنسی
- درد هنگام دفع مدفوع یا ادرار
- خون در مدفوع یا ادرار همزمان با قاعدگی
- خونریزیهای شدید یا طولانی
- وجود توده یا کیست تخمدانی
- تلاش ناموفق برای بارداری
- سابقه خانوادگی اندومتریوز
- تأثیر درد بر فعالیتهای روزانه و کیفیت زندگی
نکات نهایی درمورد اندومتریوز
اندومتریوز میتواند از طریق ایجاد التهاب، چسبندگی لگنی، درگیری تخمدانها، کاهش ذخیره تخمدانی و اختلال در لقاح یا لانهگزینی بر باروری اثر بگذارد. بااینحال، همه زنان مبتلا به اندومتریوز نابارور نمیشوند و بسیاری از آنها میتوانند بهصورت طبیعی یا با کمک درمانهای مناسب باردار شوند.
تشخیص زودهنگام اندومتریوز با جدیگرفتن دردهای شدید قاعدگی، ثبت علائم، گرفتن شرح حال دقیق، معاینه و انجام سونوگرافی واژینال تخصصی آغاز میشود. در صورت احتمال اندومتریوز عمقی، MRI میتواند اطلاعات تکمیلی ارائه دهد و لاپاراسکوپی نیز برای برخی بیماران و در شرایط مشخص مورد استفاده قرار میگیرد.
طبیعیبودن سونوگرافی، معاینه یا آزمایش CA125 بهتنهایی اندومتریوز را رد نمیکند. اگر علائم ادامه دارند یا فرد برای بارداری با مشکل مواجه شده است، پیگیری تخصصی نباید متوقف شود.
ماماها، دانشجویان مامایی و فعالان حوزه سلامت زنان برای آشنایی تخصصیتر با تشخیص، ارزیابی و مدیریت این بیماری میتوانند از دوره تخصصی اندومتریوز استفاده کنند.
برای مشاهده سایر دورهها و آموزشهای مرتبط با سلامت زنان و مامایی نیز میتوانید به سایت موسسه مامایی رسا مراجعه کنید.
