آموزش مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ: راهنمای جامع 2026

جنگ و بحران‌های انسانی شرایط زندگی خانواده‌ها را به‌طور کامل تغییر می‌دهد و مراقبت از نوزادان را به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های والدین تبدیل می‌کند. نوزادان به دلیل سیستم ایمنی ضعیف‌تر و نیاز دائمی به تغذیه، گرما و مراقبت، در شرایط بحرانی آسیب‌پذیری بیشتری دارند و کوچک‌ترین کمبود در مراقبت می‌تواند سلامت آن‌ها را تهدید کند.

در شرایطی مانند زندگی در پناهگاه، کمبود آب و امکانات بهداشتی، قطع دسترسی به مراکز درمانی و استرس شدید خانواده‌ها، روش‌های معمول مراقبت از نوزاد ممکن است با چالش روبه‌رو شود. به همین دلیل، آگاهی از اصول صحیح مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ به والدین و ماماها کمک می‌کند تا حتی با امکانات محدود، امنیت، تغذیه و سلامت نوزاد را تا حد امکان حفظ کنند.

در ادامه ، مهم‌ترین نکات مراقبت از نوزاد در شرایط بحران شامل تغذیه، خواب، بهداشت، شناخت علائم خطر، مراقبت از نوزادان نارس و آماده‌سازی کیف اضطراری بررسی می‌شود.

اصول کلی مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ

در شرایط جنگ و بحران، مراقبت از نوزاد باید بر چند اصل مهم مانند حفظ امنیت، جلوگیری از عفونت، تنظیم دمای بدن و حمایت روانی از مادر و نوزاد تمرکز داشته باشد. برخلاف شرایط عادی، والدین ممکن است با مشکلاتی مانند کمبود امکانات، جابه‌جایی مداوم، استرس شدید و دسترسی محدود به خدمات درمانی مواجه شوند. به همین دلیل، شناخت اولویت‌های اصلی مراقبت می‌تواند به حفظ سلامت نوزاد کمک زیادی کند.

حفظ امنیت و پیشگیری از خطرات محیطی

اولین قدم در مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ، ایجاد یک محیط امن تا حد امکان است. محل خواب نوزاد باید دور از وسایل سنگین، شیشه‌های شکسته، دود، مواد آلوده و مسیر رفت‌وآمد زیاد افراد باشد. حتی در پناهگاه‌ها یا فضاهای کوچک نیز بهتر است یک فضای مشخص برای استراحت نوزاد در نظر گرفته شود تا احتمال آسیب کاهش پیدا کند.

همچنین نباید نوزاد را با لباس‌های خیلی ضخیم یا پتوهای سنگین پوشاند، زیرا این کار می‌تواند خطر خفگی یا افزایش بیش از حد دمای بدن را ایجاد کند. استفاده از لباس‌های چندلایه سبک و تماس پوست با پوست مادر و نوزاد، از روش‌های مؤثر برای حفظ دمای بدن در شرایط کمبود امکانات است.

حفظ بهداشت و کاهش خطر عفونت

یکی از مهم‌ترین مشکلات در شرایط جنگ، افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های عفونی است. شلوغی محیط، کمبود آب سالم، کاهش امکانات بهداشتی و تماس با افراد مختلف می‌تواند سلامت نوزاد را تهدید کند. به همین دلیل، رعایت نکات ساده‌ای مانند تمیز کردن دست‌ها قبل از لمس نوزاد، جلوگیری از تماس افراد بیمار با او و استفاده نکردن از وسایل شخصی نوزاد به‌صورت مشترک اهمیت زیادی دارد.

مراقبت از بند ناف، تمیز نگه داشتن پوست، تعویض منظم پوشک و جلوگیری از قرار گرفتن نوزاد در محیط آلوده، اقداماتی هستند که حتی در شرایط بحرانی نیز قابل انجام‌اند. در چنین شرایطی هدف، فراهم کردن بهترین مراقبت ممکن با امکانات موجود و کاهش خطرات احتمالی برای نوزاد است.

تغذیه نوزاد در شرایط جنگ

تغذیه مناسب یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ است؛ زیرا نوزاد برای رشد، حفظ انرژی و مقابله با بیماری‌ها به دریافت مداوم مواد مغذی نیاز دارد. در شرایط بحران، مشکلاتی مانند استرس مادر، کمبود مواد غذایی، محدودیت دسترسی به آب سالم و نبود امکانات کافی می‌تواند روند تغذیه نوزاد را با چالش روبه‌رو کند. به همین دلیل، آگاهی از روش‌های تغذیه ایمن اهمیت زیادی دارد.

اهمیت شیردهی مادر در شرایط بحران

بر اساس توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO)، شیر مادر در شرایط جنگ و بلایا بهترین و ایمن‌ترین منبع تغذیه برای نوزاد محسوب می‌شود. شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای تغذیه‌ای نوزاد، دارای عوامل محافظتی است که به تقویت سیستم ایمنی و کاهش خطر ابتلا به عفونت‌ها کمک می‌کند.

بسیاری از مادران در شرایط پرتنش نگران کاهش شیر خود هستند، اما استرس به‌تنهایی معمولاً باعث قطع تولید شیر نمی‌شود. کاهش دفعات شیردهی، کمبود مایعات، خستگی شدید و نگرانی مداوم بیشتر می‌توانند روی میزان شیر تأثیر بگذارند. ادامه شیردهی در دفعات بیشتر، تماس نزدیک با نوزاد و دریافت حمایت عاطفی می‌تواند به حفظ روند شیردهی کمک کند.

در شرایط جنگ، حتی اگر مادر تغذیه مناسبی نداشته باشد، معمولاً بدن او همچنان توانایی تولید شیر را دارد. بنابراین حمایت از مادر و کاهش اضطراب او یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که ماماها و اطرافیان می‌توانند انجام دهند.

استفاده ایمن از شیرخشک در شرایط محدود

در برخی شرایط ممکن است مادر قادر به شیردهی نباشد و نیاز به استفاده از شیرخشک وجود داشته باشد. با این حال، استفاده از شیرخشک در مناطق جنگی باید با احتیاط انجام شود؛ زیرا آماده‌سازی آن نیازمند آب سالم، وسایل تمیز و رعایت دقیق اصول بهداشتی است.

آلودگی آب یا شست‌وشوی نامناسب شیشه شیر می‌تواند خطر ابتلا به عفونت‌های گوارشی را افزایش دهد. در صورت امکان، استفاده از فنجان یا قاشق تمیز برای دادن شیر دوشیده‌شده یا شیر آماده‌شده، می‌تواند گزینه مناسب‌تری نسبت به شیشه شیر باشد؛ زیرا تمیز کردن آن آسان‌تر است.

در نهایت، هدف اصلی در شرایط بحران، تأمین تغذیه‌ای ایمن برای نوزاد و کاهش خطر بیماری‌ها است. ماماها و مراقبان سلامت باید با آموزش صحیح، به مادران کمک کنند تا بهترین روش تغذیه را با توجه به شرایط موجود انتخاب کنند.

خواب نوزاد در مناطق جنگی

خواب کافی برای رشد جسمی، تکامل مغز و آرامش نوزاد اهمیت زیادی دارد، اما در شرایط جنگی ایجاد یک محیط مناسب برای خواب می‌تواند بسیار دشوار باشد. صداهای ناگهانی، جابه‌جایی مداوم، ازدحام جمعیت، نور زیاد و اضطراب والدین می‌توانند باعث بی‌قراری و اختلال در خواب نوزاد شوند. با این حال، با رعایت چند نکته ساده می‌توان شرایط خواب نوزاد را تا حد امکان بهتر کرد.

ایجاد محیط خواب امن برای نوزاد

مهم‌ترین نکته در خواب نوزاد، فراهم کردن یک فضای امن است. حتی اگر خانواده در پناهگاه یا محیطی کوچک زندگی می‌کند، باید محلی مشخص برای خواب نوزاد در نظر گرفته شود که تا حد امکان دور از رفت‌وآمد افراد، وسایل سنگین و خطرات محیطی باشد.

سطح خواب نوزاد باید صاف و نسبتاً سفت باشد و از قرار دادن او روی بالش‌های بزرگ، تشک‌های خیلی نرم یا بین چند نفر هنگام خواب عمیق خودداری شود. همچنین پوشاندن بیش از حد نوزاد با پتوهای سنگین می‌تواند خطر خفگی یا افزایش دمای بدن را بیشتر کند.

کمک به آرامش نوزاد در محیط‌های پرتنش

در شرایط جنگ، حذف کامل صداهای ترسناک یا استرس‌های محیطی ممکن نیست، اما می‌توان به نوزاد کمک کرد احساس امنیت بیشتری داشته باشد. تماس پوست با پوست، در آغوش گرفتن، صحبت کردن با صدای آرام و شنیدن صدای مادر از روش‌هایی هستند که می‌توانند سیستم عصبی نوزاد را آرام‌تر کنند.

ایجاد یک روتین ساده قبل از خواب نیز می‌تواند مفید باشد. کارهایی مانند تعویض پوشک، شیر دادن، آرام کردن نوزاد و خواندن لالایی، حتی در شرایط بحران، به نوزاد کمک می‌کند الگوی مشخصی برای خواب داشته باشد.

مادران نیز باید بدانند که بی‌قراری یا بیدار شدن مکرر نوزاد در چنین شرایطی طبیعی است. مهم‌ترین هدف این نیست که خواب نوزاد کاملاً مانند شرایط عادی باشد، بلکه باید تلاش شود احساس امنیت و آرامش او تا حد امکان حفظ شود.

حمام و بهداشت نوزاد در شرایط کمبود امکانات

رعایت بهداشت نوزاد در شرایط جنگ اهمیت زیادی دارد، اما کمبود آب، مواد شوینده و امکانات بهداشتی باعث می‌شود انجام مراقبت‌های روزمره مانند شرایط عادی امکان‌پذیر نباشد. در چنین شرایطی، هدف اصلی حفظ پاکیزگی بدن نوزاد و پیشگیری از عفونت است، نه حمام کردن روزانه.

حفظ بهداشت پوست و بند ناف

اگر دسترسی به آب محدود است، می‌توان به جای حمام کامل از یک پارچه تمیز و آب ولرم برای تمیز کردن صورت، دست‌ها، چین‌های پوستی و ناحیه پوشک استفاده کرد. این روش علاوه بر کاهش مصرف آب، از افت دمای بدن نوزاد نیز جلوگیری می‌کند.

بند ناف نیز باید تا زمان افتادن، خشک و تمیز نگه داشته شود. قبل از لمس ناف بهتر است دست‌ها شسته شوند و از قرار دادن پارچه‌های مرطوب یا مواد غیربهداشتی روی آن خودداری شود. در صورت مشاهده قرمزی، تورم، ترشح بدبو یا خونریزی غیرطبیعی، باید در اولین فرصت به مرکز درمانی یا ماما مراجعه شود.

تعویض پوشک و پیشگیری از عفونت

تعویض منظم پوشک یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از التهاب پوست و عفونت است. اگر پوشک یک‌بارمصرف در دسترس نباشد، می‌توان از پارچه‌های تمیز و شسته‌شده استفاده کرد و پس از هر بار استفاده آن‌ها را به‌خوبی شست و خشک کرد.

همچنین بهتر است در صورت امکان، روزانه چند دقیقه پوست ناحیه پوشک در معرض هوا قرار گیرد تا رطوبت کاهش پیدا کند و احتمال سوختگی پوست کمتر شود. رعایت همین نکات ساده می‌تواند نقش مهمی در حفظ سلامت نوزاد در شرایط بحران داشته باشد.

بیماری‌ها و علائم خطر در نوزاد در شرایط جنگ

در شرایط جنگ و بحران، نوزادان بیش از سایر گروه‌های سنی در معرض بیماری قرار دارند. ازدحام جمعیت، کمبود آب سالم، کاهش امکانات بهداشتی و دسترسی محدود به خدمات درمانی، احتمال ابتلا به عفونت‌ها را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، والدین باید با مهم‌ترین علائم هشدار آشنا باشند تا در صورت نیاز، هرچه سریع‌تر برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنند.

شایع‌ترین بیماری‌های نوزاد در شرایط بحران

عفونت‌های تنفسی، اسهال، استفراغ و عفونت‌های پوستی از رایج‌ترین مشکلات نوزادان در محیط‌های جنگی هستند. تماس با افراد بیمار، آلودگی آب و وسایل تغذیه یا رعایت نکردن بهداشت می‌تواند احتمال بروز این بیماری‌ها را افزایش دهد.

ادامه شیردهی، رعایت بهداشت دست‌ها، محدود کردن تماس نوزاد با افراد بیمار و تمیز نگه داشتن وسایل شخصی، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند خطر ابتلا به بیماری را کاهش دهند.

مهم‌ترین علائم هشدار که نباید نادیده گرفته شوند

برخی علائم در نوزاد نیاز به بررسی فوری توسط پزشک یا ماما دارند. تب بالا، مشکل در تنفس، کبودی لب‌ها، بی‌حالی شدید، تشنج، کاهش سطح هوشیاری، شیر نخوردن، استفراغ مکرر، اسهال شدید یا کاهش تعداد دفعات ادرار از مهم‌ترین نشانه‌های خطر هستند.

همچنین اگر نوزاد بیش از حد خواب‌آلود شده، به سختی بیدار می‌شود یا گریه‌ای ضعیف و غیرعادی دارد، نباید این علائم را طبیعی تلقی کرد. مراجعه سریع به مرکز درمانی در چنین شرایطی می‌تواند از بروز عوارض جدی و تهدیدکننده زندگی جلوگیری کند.

مراقبت روانی از مادر و نوزاد در بحران

سلامت روان مادر و نوزاد در شرایط جنگ به اندازه سلامت جسمی اهمیت دارد. استرس، ناامنی، جابه‌جایی‌های مکرر و نگرانی درباره آینده می‌تواند بر آرامش مادر و در نتیجه بر رفتار و رشد نوزاد تأثیر بگذارد. به همین دلیل، حفظ ارتباط عاطفی میان مادر و نوزاد یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت در شرایط بحران است.

تقویت احساس امنیت در نوزاد

نوزاد بیش از هر چیز به حضور و آرامش مادر نیاز دارد. در آغوش گرفتن، تماس پوست با پوست، صحبت کردن با صدای آرام و برقراری تماس چشمی، باعث می‌شود نوزاد احساس امنیت بیشتری داشته باشد و اضطراب ناشی از محیط اطراف کاهش پیدا کند.

حتی در محیط‌های شلوغ و پرتنش نیز ایجاد یک برنامه ساده برای شیردهی، خواب و مراقبت روزانه می‌تواند به نوزاد احساس ثبات بدهد و آرامش بیشتری ایجاد کند.

حمایت از سلامت روان مادر

مادران در شرایط جنگ معمولاً فشار روانی زیادی را تجربه می‌کنند و این موضوع ممکن است بر توانایی آن‌ها در مراقبت از نوزاد تأثیر بگذارد. دریافت حمایت عاطفی از اعضای خانواده، ماما یا سایر نیروهای درمانی می‌تواند به کاهش اضطراب و افزایش اعتمادبه‌نفس مادر کمک کند.

همچنین مادر باید بداند که احساس نگرانی، ترس یا خستگی در چنین شرایطی طبیعی است. استراحت کافی در حد امکان، تغذیه مناسب، ادامه شیردهی و صحبت کردن درباره نگرانی‌ها با افراد مورد اعتماد، از اقداماتی هستند که می‌توانند به حفظ سلامت روان مادر و ایجاد محیطی آرام‌تر برای نوزاد کمک کنند.

مراقبت از نوزاد نارس در شرایط جنگ

نوزادان نارس به دلیل وزن کم و تکامل نیافتن کامل اندام‌ها، نسبت به سایر نوزادان به مراقبت بیشتری نیاز دارند. در شرایط جنگ و بحران که دسترسی به تجهیزات پزشکی محدود است، رعایت چند اصل ساده می‌تواند نقش مهمی در حفظ سلامت این نوزادان داشته باشد.

حفظ دمای بدن و تغذیه مناسب

مهم‌ترین اولویت در مراقبت از نوزاد نارس، حفظ دمای بدن است. تماس پوست با پوست یا روش کانگورویی، یکی از مؤثرترین راهکارها برای جلوگیری از افت دمای بدن، بهبود تنفس و تقویت ارتباط عاطفی میان مادر و نوزاد محسوب می‌شود.

از نظر تغذیه نیز، شیر مادر بهترین گزینه است. اگر نوزاد توانایی مکیدن کافی نداشته باشد، می‌توان شیر دوشیده‌شده را با قاشق یا فنجان کوچک به او داد. تغذیه با حجم کم و دفعات بیشتر نیز به هضم بهتر و دریافت انرژی کافی کمک می‌کند.

توجه به علائم هشدار در نوزاد نارس

نوزادان نارس سریع‌تر از سایر نوزادان دچار افت دمای بدن، مشکلات تنفسی یا عفونت می‌شوند؛ بنابراین باید وضعیت آن‌ها به‌طور مرتب بررسی شود. بی‌حالی، شیر نخوردن، تنفس غیرطبیعی، تغییر رنگ پوست، تب یا کاهش دمای بدن از مهم‌ترین علائمی هستند که نیاز به بررسی فوری توسط پزشک یا ماما دارند.

در صورت امکان، خانواده باید از همان ابتدای بحران برنامه‌ای برای دسترسی سریع به نزدیک‌ترین مرکز درمانی داشته باشند تا در صورت بروز هرگونه مشکل، زمان ارزشمند از دست نرود.

مراقبت از نوزاد هنگام تخلیه یا جابه‌جایی اضطراری

اگر خانواده مجبور به ترک فوری خانه یا رفتن به پناهگاه شد، بهتر است نوزاد تا حد امکان از مادر یا مراقب اصلی خود جدا نشود. کیف اضطراری، مدارک پزشکی، داروهای ضروری و وسایل تغذیه نوزاد نیز باید در دسترس باشند، نه در قسمت دور از دسترس وسایل.

در طول جابه‌جایی به این نکات توجه کنید:

• برای جلوگیری از افت دمای بدن، نوزاد را با چند لایه لباس سبک گرم نگه دارید و در صورت امکان از تماس پوست با پوست استفاده کنید.

• شیردهی را متوقف نکنید و نوزاد را متناسب با نیاز او تغذیه کنید.

• در پناهگاه، یک محل خواب جداگانه، صاف و نسبتاً سفت برای نوزاد در نظر بگیرید و اطراف صورت او بالش، پتوی سنگین یا وسایل نرم قرار ندهید.

• اگر نوزاد نارس، کم‌وزن یا بیمار است، پیش از حرکت نزدیک‌ترین مرکز درمانی فعال را شناسایی کنید و شرایط او را به نیروهای امدادی اطلاع دهید.

• در صورت مشاهده مشکل تنفسی، کاهش هوشیاری، شیر نخوردن، تب، تشنج یا سرد شدن غیرعادی بدن، دریافت مراقبت پزشکی را به بعد از پایان جابه‌جایی موکول نکنید.

داشتن یک برنامه خانوادگی برای مسیر خروج، محل امن و نحوه دسترسی به خدمات درمانی می‌تواند از سردرگمی و اتلاف وقت در لحظات بحرانی جلوگیری کند.

چک‌لیست کیف اضطراری مادر و نوزاد

در شرایط جنگ و بحران، ممکن است خانواده مجبور شود در مدت‌زمان کوتاهی محل زندگی خود را ترک کند یا به پناهگاه منتقل شود. آماده بودن یک کیف اضطراری باعث می‌شود وسایل ضروری مادر و نوزاد همیشه در دسترس باشد و در شرایط استرس‌زا، زمان ارزشمندی برای جمع‌آوری لوازم از دست نرود. بهتر است این کیف در محلی مشخص نگهداری شود و محتویات آن به‌صورت دوره‌ای بررسی و در صورت نیاز تکمیل یا جایگزین شود.

وسایل ضروری کیف اضطراری

چرا آموزش مراقبت از نوزاد را از موسسه مامایی رسا یاد بگیریم؟

در شرایط بحرانی، دسترسی به اطلاعات صحیح و آموزش‌های کاربردی اهمیت زیادی دارد. موسسه مامایی رسا با بهره‌گیری از اساتید و ماماهای باتجربه، آموزش‌هایی مبتنی بر منابع علمی و نیازهای واقعی مادران ارائه می‌دهد تا بتوانید در موقعیت‌های مختلف، با آگاهی بیشتری از سلامت خود و نوزادتان مراقبت کنید. محتوای آموزشی رسا به زبان ساده، کاربردی و متناسب با نیاز ماماها، دانشجویان و والدین طراحی شده است تا بتوانید دانش خود را به مهارت عملی تبدیل کنید.

سوالات متداول درباره مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ

آیا استرس و جنگ باعث قطع شدن شیر مادر می‌شود؟

خیر. استرس به‌تنهایی معمولاً باعث قطع شیر مادر نمی‌شود، اما می‌تواند روند شیردهی را دشوارتر کند. شیردهی مداوم، نوشیدن مایعات کافی و حمایت عاطفی از مادر به حفظ تولید شیر کمک می‌کند.

در صورت نبود آب سالم، استفاده از شیرخشک توصیه می‌شود؟

خیر. اگر امکان شیردهی وجود داشته باشد، شیر مادر بهترین و ایمن‌ترین گزینه است. استفاده از شیرخشک تنها زمانی توصیه می‌شود که شرایط تهیه آن با آب سالم و رعایت کامل اصول بهداشتی فراهم باشد.

مهم‌ترین علائم خطر در نوزاد که نیاز به مراجعه فوری دارند چیست؟

تب بالا، مشکل در تنفس، کبودی لب‌ها، بی‌حالی شدید، تشنج، شیر نخوردن، استفراغ مکرر، اسهال شدید و کاهش تعداد دفعات ادرار از مهم‌ترین علائمی هستند که باید سریعاً توسط پزشک یا ماما بررسی شوند.

چگونه می‌توان از ابتلای نوزاد به عفونت در شرایط جنگ جلوگیری کرد؟

شستن دست‌ها قبل از تماس با نوزاد، محدود کردن تماس افراد بیمار، تمیز نگه داشتن وسایل نوزاد، مراقبت صحیح از بند ناف و رعایت بهداشت هنگام تغذیه، مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از عفونت هستند.

کیف اضطراری نوزاد باید شامل چه وسایلی باشد؟

پوشک، لباس اضافه، پتو، آب آشامیدنی سالم، شیرخشک (در صورت نیاز)، داروهای ضروری، تب‌سنج، مدارک پزشکی و وسایل بهداشتی از مهم‌ترین اقلام کیف اضطراری مادر و نوزاد هستند.

بهترین روش برای آرام کردن نوزاد در محیط‌های پرتنش چیست؟

تماس پوست با پوست، در آغوش گرفتن، شیردهی، صحبت کردن با صدای آرام و ایجاد یک برنامه منظم برای خواب و تغذیه، به کاهش استرس و ایجاد احساس امنیت در نوزاد کمک می‌کند.

نکاتی مهم درمورد مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ

مراقبت از نوزاد در شرایط جنگ چالشی بزرگ برای خانواده‌هاست، اما با آگاهی از اصول اولیه بهداشت، تغذیه و ایمنی می‌توان تا حد زیادی از سلامت نوزاد محافظت کرد. توجه به شیردهی، حفظ بهداشت در حد امکانات موجود، شناخت علائم خطر و ایجاد محیطی نسبتاً آرام برای خواب و استراحت نوزاد از مهم‌ترین اقداماتی هستند که والدین می‌توانند در شرایط بحران انجام دهند.

اگر شما مادر باردار یا دارای نوزاد هستید و می‌خواهید درباره مراقبت‌های تخصصی دوران بارداری، شیردهی و سلامت نوزاد اطلاعات بیشتری کسب کنید، می‌توانید سایر مقالات آموزشی و راهنماهای تخصصی منتشر شده در موسسه مامایی رسا را مطالعه کنید. آگاهی و آموزش صحیح می‌تواند به خانواده‌ها کمک کند حتی در شرایط دشوار نیز بهترین مراقبت ممکن را برای نوزاد خود فراهم کنند.